Unthinkable: de ethiek van het eigen gelijk

Unthinkable (regisseur Gregor Jordan, hoofdrolspelers Samuel L. Jackson, Michael Sheen en Carrie-Ann Moss) draait nu in de bioscoop in Nederland. In de meeste recensies wordt de film de hemel ingeprezen, als een zogenaamd intelligente thriller die de ethiek van het martelen onderzoekt. Bullshit, volgens mij schrijven die recensisten elkaar ook maar gewoon over.

Ik vermoed dat Jordan met zijn film wel een statement heeft proberen te maken, al is het niet geheel duidelijk welk. Wil hij laten zien dat terroristen geen terroristen zijn, maar mensen die geloven in een betere wereld en voor dat doel bereid zijn om veel verder te gaan dan wij ooit zouden durven? Wil hij laten zien dat westerlingen vooral softies zijn die niet snappen wat er op het spel staat? Of probeert hij juist goed en kwaad te relativeren tot verschillende kanten van dezelfde medaille? Het is mij niet duidelijk, de film is er te onsamenhangend voor, de ethische boodschappen te dun. Hollywood maatschappelijk geëngageerd? Unthinkable, het draait natuurlijk vooral om effectbejag, shocktherapie voor de bioscoopbezoeker, en zoveel mogelijk geld in het laatje. Martel-horror voor de verwende consument.

Wat Unthinkable in al zijn onsamenhangendheid onbedoeld wel aantoont is de onmogelijkheid van het dilemma waar we mee zitten: terreur is een reactie op terreur en alleen terreur lijkt daar het antwoord op. Geweld is een spiraal die alleen maar eindeloos door kan gaan, hoeveel ethiek of religie je er ook tegenaan gooit. Ik hoorde een van de bioscoopbezoekers na afloop tegen haar vriendje zeggen, in antwoord op zijn onvermijdelijke vraag (die ik hier niet hardop zal stellen omdat het een spoiler is): `ja, natuurlijk, twee levens tegen een paar miljoen, dat is toch niets…’
En daar verwoordde zij precies de drogredenering die het rookgordijn is van deze hele war-on-terror: het gaat er helemaal niet om wat je doet op het moment dat de dreiging daar is, het gaat erom wat je doet om die dreiging te voorkomen. Een aanslag is altijd het onvermijdelijke gevolg van geweld en uitbuiting van onze kant. Het gaat er niet om welk antwoord we daarop geven, het gaat erom welke vraag we stellen. Wij zelf, ons handelen, het kwaad dat wij over de wereld verspreiden, vormt de legitimatie voor hun geweld tegen ons. Hun geweld en ons geweld zijn inderdaad twee kanten van dezelfde medaille. En die vicieuze cirkel kan alleen maar oneindig door blijven gaan. Het gaat niet om geloof of ongeloof, het gaat niet om waarheid of leugen, het gaat niet om goed of kwaad. Het gaat erom of we onszelf verheffen boven de ander en de ander minder achten dan onszelf. Dienen we een koninkrijk van geweld, dan maakt het niet uit aan welke kant je staat. Of dienen we een koninkrijk van vrede? Maar vrede heeft altijd een prijs, het kost je namelijk jezelf, je eigen gelijk.
Unthinkable? No, i do believe it’s possible.

de dood van God

In het begin schiep God de hemel en de aarde en al wat leeft. Als kroon op zijn werk schiep Hij de mens, een wezen dat het in zich had om naar Gods beeld en in vrijheid te leven.
De mens echter bleek helemaal niet zo goed met die vrijheid (en verantwoordelijkheid) te kunnen omgaan. Al snel bedacht hij allerlei systemen en constructies waaraan hij enerzijds schijnbare veiligheid kon ontlenen en die hij anderzijds mooi kon gebruiken om zijn verantwoordelijkheid af te schuiven. Hij maakte van God de ultieme personificatie van macht, spande Hem voor zijn karretje en misbruikte Hem om zijn broeders en zusters onder de duim te kunnen houden. Zijn broeders en zusters op hun beurt vonden het wel prima; zolang zij niet al te zeer nadeel van deze onderdrukking ondervonden gaf het hen een gevoel van veiligheid, en als er toch eens iets mis ging, dan lag het niet aan hen maar aan degenen die `boven hen waren gesteld’.

Natuurlijk ging dit af en toe grondig mis, en op zulke momenten worstelden de mensen zich met grote krachtsinspanning en ten koste van vele mensenlevens onder de hen onderdrukkende systemen uit. God viel van zijn voetstuk, ze zouden het nu zelf wel uitzoeken. Maar dat duurde nooit lang, want zo snel als men zich bevrijdt had van de ene onderdrukker, zo snel schaarde men zich onder een nieuwe god. En zo deed de mens zichzelf gigantisch tekort en elkaar zo verschrikkelijk veel onrecht aan, dat God op een dag besloot dat het zo niet langer kon. Maar hoe kon dit hardnekkige patroon doorbroken worden?

God bedacht dat er maar een ding op zat: Hij zou zelf moeten sterven. Hij was zelf een belemmering geworden voor de mensen. Als de mensen geen god meer hadden, zouden ze geen legitimatie voor hun machtsmisbruik meer hebben; wellicht dat ze dan eens bij zichzelf te rade zouden gaan en hun door God gegeven verantwoordelijkheid zouden nemen. Als ze geen god meer hadden, zou er niemand meer zijn die ze de schuld zouden kunnen geven van hun eigen falen, zouden ze niet meer om hulp roepen als ze in nood zaten maar de handen uit de mouwen steken, zouden ze in plaats van vroom te bidden om een betere wereld aan de slag gaan om die wereld zelf tot stand te brengen.

En zo besloot God, zou Hij voortaan dood zijn voor de mensen. Mocht het experiment mislukken, dan kon Hij altijd nog weer opstaan.

disclaimer

Getsemane – revisited

Een angstige en verdrietige man sleepte zichzelf nog een vijftig meter verder, naar het midden van de hof genaamd Getsemane. Daar liet hij zich op de grond vallen en smeekte God met alles wat in hem was.
`Vader’, bad hij, `als U God bent en als alles mogelijk is, laat dan deze beker aan mij voorbijgaan. Deze last is ondragelijk voor een mens, is er geen andere manier? Maar als het niet zo is dan wil ik uw wil doen. Wat U wilt moet gebeuren, en als het waar is dat U mij hebt uitgekozen voor deze loodzware, maar onvermijdelijke taak, dan moet het zo zijn. Ik zal uw wil doen, maar geef mij een teken waardoor ik weet dat het echt niet anders kan’.

Toen kwam er een stem uit de hemel, en God sprak tot de man: `Mijn zoon, doe wat ik je heb gevraagd, het is de enige manier. Je offer zal groot zijn en je naam zal tot in lengte van dagen met verraad geassocieerd worden. Maar ik heb je geroepen voor deze taak en ik zal je er ook de kracht voor geven. Ga heen, Judas, en wees gezegend’.

disclaimer

Metropolis festival

Ik was vandaag op Metropolis, in het Rotterdamse Zuiderpark. Voor wie het weten wil, lees mijn verslag op MOUSIQUE.

de vertaling van het Woord van God

In de tijd dat de boekdrukkunst nog in de kinderschoenen stond leefde ergens in Europa een gelovige jongeman. In een visioen ontving hij van God de roeping om zijn Woord te vertalen en door heel Europa te verspreiden. Dat was op zichzelf al een bijzondere opdracht, aangezien er in die tijd nog helemaal geen vertalingen van de Bijbel in de spreektaal waren; de Bijbels die er waren waren geschreven in het Latijn, en die waren ontoegankelijk voor de gewone mensen, want opgeborgen achter slot en grendel in kerken, kloosters en bibliotheken. Daar kwam nog bij dat de jongeman uit een straatarme familie kwam en hij nauwelijks scholing had ontvangen, afgezien van de zweep van zijn leermeester in de looierij.

Het was menselijk gesproken een onmogelijke opdracht , maar het geloof van de jongeman was groot en hij begon vol goede moed aan de verwezenlijking van deze goddelijke opdracht. Hij nam een extra baantje aan en werkte dag en nacht om zoveel mogelijk geld apart te kunnen zetten. Maar na een jaar had hij nog maar weinig geld gespaard en toen een familielid aanklopte voor hulp weigerde hij die niet en leende al het zorgvuldig gespaarde geld uit. Dit werkte niet, zo kon het een eeuwigheid duren voor hij voldoende geld bij elkaar had, en hij moest niet alleen een dure drukpers aanschaffen, maar ook een klein legertje wetenschappers kunnen betalen die de teksten voor hem zouden vertalen, hij was zelf immers ongeschoold. Hij besloot dat hij anderen bij de verwezenlijking van zijn opdracht moest betrekken en begon donateurs te werven onder de gegoede bevolking van de stad. Het kostte hem nogal wat moeite om die mensen te overtuigen van zijn goede bedoelingen, maar uiteindelijk vond hij er een paar bereid om te investeren in het project en toen ging het balletje rollen.

Twee jaar later had hij eindelijk voldoende geld bij elkaar om daadwerkelijk te beginnen met de uitvoering, maar toen werd de stad getroffen door de pest. Het was verschrikkelijk, vele mensen overleden, en er was nauwelijks goede medische zorg voor de zieken. De jongeman besloot om het geld dat hij bij elkaar had gekregen te gebruiken om de slachtoffers te helpen, hij dacht er eigenlijk nauwelijks over na. Het bezorgde hem een goede naam onder de mensen, maar hij kon weer helemaal opnieuw beginnen.

Na een jaar had hij drie keer zoveel geld bij elkaar als de eerste keer, maar toen kwam de oorlog en vele mannen die werden opgeroepen om te vechten kwamen niet terug van het slagveld. Vele vrouwen werden weduwe en konden hun eigen kinderen niet meer te eten geven. De jongeman werd met ontferming bewogen en begon met het uitdelen van voedsel en zette kindertehuizen op door het hele land. Zo raakte opnieuw al het geld op en had hij zijn opdracht nog steeds niet kunnen verwezenlijken.

Weer een jaar later kwam er hongersnood in heel Europa. Gelukkig had de jongeman ervaring met het opzetten van grootschalige distributienetwerken; hij werd dan ook een van de drijvende krachten achter de noodhulpvoorziening in heel Europa.

Korte tijd later vernam de jongeman dat een monnik uit Duitsland een vertaling van Gods Woord in het Duits had gemaakt en het duurde dan ook niet lang meer of er waren door heel Europa geldschieters, drukkers en vertalers die de handen ineen sloegen; Europa werd overspoeld met Bijbels in allerlei talen en op den duur had iedere gelovige de mogelijkheid om een Bijbel in zijn eigen taal te lezen.

Is het de jongeman nu wel of niet gelukt om zijn roeping te vervullen?

een morele economie op basis van gerechtigheid

Zondag zond de Islamitische Omroep een interessant programma uit, in de serie `islam in de spiegel van…’, waarin filosoof Fons Elders in gesprek ging met Mehmet Asutay, een Koerdische Turk die als politiek econoom verbonden is aan het Institute for Middle Eastern and Islamic Studies aan de Universiteit van Durham, Schotland. Asutay is een kenner van de Turkse politiek, en specialist op het gebied van islamitisch bankieren.

Volgens Asutay is de kern van een gezonde economie sociale gerechtigheid. Dat is waar het volgens hem mis is gegaan in het westerse kapitalistische systeem: het draaide meer en meer om de behoeften van het individu en het zo snel mogelijk met geld meer geld maken. Een hogere norm ontbrak.

De kern van de morele islamitische economie, zoals Asutay die voorstaat, is sociale gerechtigheid. Dat is een van de redenen waarom in het islamitische bankwezen rente vragen verboden is. Maar dat is niet genoeg, aldus Asutay, het gaat erom dat iedereen gelijk is en gelijke kansen moet hebben. Hoe dan ook, een moreel kader is nodig om de economie rechtvaardig en gezond te houden. Hij beroept zich daarbij op de oude Ottomaanse traditie, maar hij ziet ook veel overeenkomsten tussen islamitische, christelijke, joodse en hindoeïstische morele systemen. Asutay benadrukt dat het er niet om gaat om een islamitisch systeem te ontwikkelen voor islamieten, volgens de Koran zijn alle mensen gelijk en geldt sociale gerechtigheid voor alle mensen.

Daarnaast sprak Asutay nog over de angst die veel Europeanen hebben voor de islam, die volgens hem geheel onterecht is. Hij maakt zich zorgen over de opleving van fascisme in het hedendaagse Europa, toch de bakermat van de democratie.

de schepping van de mens

In het begin schiep God de vrouw, naar haar beeld. Zij was de kroon op de schepping, het mooiste wat God ooit gemaakt had. Zij was het meest verfijnde, gevoelige, zorgzame en intelligente wezen dat ooit op aarde had rondgelopen. De vreugde die God vervulde toen Zij met haar vingers deze prachtige verschijning boetseerde uit het stof van de aarde! Wat is ze prachtig, zei Zij bij zichzelf.

Na verloop van tijd zag God echter dat de mens alleen was. Zij had dit zelf ook wel door, want iedere keer dat zij de dieren twee aan twee bij zich liet komen om ze hun namen te geven trok er een droevige waas over haar ogen, omdat zij hen deden beseffen dat ze alleen was. Toen God dit zag bracht Zij haar in slaap en terwijl de mens sliep vormde God uit een van haar ribben een man, als een hulp die bij haar past. Toen de vrouw wakker werd en de man tegenover zich zag staan, riep ze uit: dit is nu eindelijk vlees van mijn vlees, en been van mijn gebeente!

Op een dag liep de man door de hof te wandelen en werd hij aangesproken door een slang, een van de meest sluwe wezens die er zijn. `God heeft jou en je vrouw mooi gemaakt, maar heeft Zij je ook vertelt hoe krachtig je eigenlijk bent? Je bent een geboren koning, gemaakt om over de vrouw en alle andere wezens te heersen en macht over hen uit te oefenen voor hun eigen bestwil. De vrouw is mooi en slim, maar jij bent sterk en wijs. Gebruik je macht om je op te werken tot het hoogste niveau en pas dan zul je gelukkig kunnen zijn.’

En zo is het gekomen dat de mannen voortdurend oorlog tegen elkaar voeren en hun vrouwen onderdrukken, en de meesten maar moeilijk gelukkig kunnen zijn zonder macht. Dat is de vloek die over de mens is gekomen.

disclaimer

de lastige positie van Rutte

Mark Rutte bevindt zich in een lastige positie. Verheugd als hij was toen zijn VVD de PvdA nipt had gekopt met 1 zetel verschil zal het lachen hem nu inmiddels wel vergaan zijn. En hij moet nog oppassen ook of het door hem zo fel begeerde premierschap gaat nog aan zijn neus voorbij ook.

Op dit moment staat hij althans aardig klem. Als hij teveel water bij de wijn doet kan hij zijn plannen niet verwezenlijken en zal zijn positie binnen de VVD gaan wankelen. Als hij te weinig toegeeft en te halsstarrig blijft vasthouden aan zijn eigen programma (wat hij nu lijkt te doen) loopt hij het risico zichzelf buiten spel te zetten en helemaal niet in een regering te kunnen plaatsnemen. De druk van links neemt ondertussen geleidelijk toe en het CDA in de persoon van Verhagen manouvreert zichzelf steeds meer in een sleutelpositie. Beiden, zowel het linkse blok als het christelijke midden, hoeven niet maar willen wel mits er genoeg te halen valt. Dat is een goede uitgangspositie voor onderhandelingen; wie het langst zijn kaarten tegen de borst kan houden en/of genoeg druk kan uitoefenen gaat er met de hoofdprijs vandoor.

Rutte kan de hoofdprijs al niet meer krijgen, hij heeft de troostprijs van 1 extra zetel al gehad en zal nu tevreden moeten zijn met of een moeizame premierstaak of eventueel alsnog weer een paar jaar oppositie. De kiezer zet de gekozene schaakmat. Fijne baan, politicus zijn…

de spelende god

Al sinds zijn jonge jaren wilde god een schepper zijn. Maar scheppen is niet eenvoudig en het koste hem dan ook een aantal mislukkingen voor hij het vak een beetje onder de knie kreeg. Na een paar miljoen jaar had hij een heel universum gecreëerd, compleet met sterrenstelsels, planeten, manen, zwarte gaten en wat dies meer zij. Bij wijze van meesterproeve maakte hij een planeet met een zo uitgebalanceerd ecosysteem dat er leven mogelijk was. Hij noemde de planeet Aarde, en zag dat het goed was.

Na verloop van nog eens miljoenen jaren begon god zich te vervelen. Het scheppen was geen uitdaging meer voor hem en hij werd het zat om steeds maar naar al die planeetjes te zitten staren die steeds dezelfde rondjes maakten en levende wezens te observeren die slechts geboren werden om zich voort te planten en dan weer dood te gaan. Hij had iets spannenders nodig om zijn eenzame bestaan zin te geven, en daarom zei hij tegen zichzelf: “laat ik eens proberen een levend wezen te maken dat een beetje op mijzelf lijkt; een die kan denken, spreken, voelen. Toen nam god wat stof van de aarde en maakte daarvan een mens. Hij bekeek de mens en was tamelijk tevreden over het resultaat.

Toen zei god tegen zichzelf: “wat zal ik nu eens bedenken?” Hij bedacht een spel. God zette de mens in een hof en plaatste daar twee bomen. Van de ene boom mocht de mens eten, van de andere niet. De straf daarvoor zou zijn dat de mens sterfelijk zou worden. Eens kijken hoe de mens gaat reageren, dacht god, en zichzelf kennende kon hij wel zo ongeveer voorspellen wat de mens zou doen. En dat gebeurde ook, de mens trok zich niets aan van de door god gestelde regel en at van de boom. God zat zich te verkneukelen in zijn hemeltje: “I knew it, i knew it, i knew it… zo, en nu gaan we eens kijken wat ziekte, dood, gebrek, armoede, verdriet en eenzaamheid met dat wezentje doen.”

disclaimer

kunst met een kleine k – Krooning ’09/’10 Las Palmas Rotterdam

Vanavond was ik, op uitnodiging van een vriendin die ging afstuderen, bij de Krooning 09/10, de eindexamen expositie van de Willem de Kooning Academie, in Las Palmas, Rotterdam. Het was natuurlijk leuk om alle werken van jong aanstormend talent te kunnen bewonderen, en ik heb zeker een paar mooie dingen gezien (zie bijvoorbeeld hier, hier en hier).

Toch waren dit uitzonderingen, en ik heb me verbaasd over het gebrek aan diepgang van de meeste werken. Als dit de kweekvijver voor de kunst van de toekomst is? Hier begrijp ik bijvoorbeeld helemaal niets van (blijkbaar heeft de maakster een obsessie met allerlei manieren waarop je UGGS kunt dragen?). Of wat te denken van deze Japanse dame, die het natekenen van een japanse zin door het publiek tot kunst wil verheffen? Ze verzint trouwens meer grappige dingen, want ze heeft ook eens drie dagen in de IKEA geleefd. Het levert een aardig filmpje op, leuk voor op youtube, maar is dat nu kunst? Dit projectje vind ik ook nog wel grappig, de kunstenaar heeft allerlei mensen gefilmd terwijl ze naar hetzelfde youtube-filmpje kijken en daar een levende collage van `de andere kant van youtube’ van gemaakt. Een monnikenwerk natuurlijk, en leuk om even naar te kijken, maar het boeit me niet al te lang moet ik zeggen.

Al met al kan ik me, ook na het zien van deze tentoonstelling, niet aan de indruk onttrekken dat de kunst in onze decadente westerse cultuur toch wel heel erg op zijn retour is; er zijn weinig kunstenaars die nog echt iets te vertellen hebben of nog gewoon mooie ambachtelijke kunst maken. Het grootste deel is geneuzel met de diepgang van een A4-tje. Maar ja, ik heb er dan ook niet voor gestudeerd, waarschijnlijk ontgaat die diepere betekenis mij dan ook volledig. Ik ben denk ik te dom om dergelijke hogere kunstuitingen te begrijpen. Ik kan maar beter mijn mond houden. Ik stop ermee en ga maar eens een tijdje naar een Vermeer of Rembrandt staren, wellicht dat ik daardoor verlicht wordt…