Hoogleraar Oude Testament Ellen van Wolde, van de Radboud Universiteit in Nijmegen, weet het zeker: God is niet de schepper van hemel en aarde. En passant beweert ze ook nog even dat er niet één God is, maar een godenverzameling met verschillende goden en een oppergod.
Wat de professor beweerd is niet nieuw, maar voor veel gelovigen wel schokkend. Ze baseert haar overtuiging op één woord in de Hebreeuwse grondtekst, bara, wat volgens haar in alle vertalingen verkeerd wordt vertaald met `scheppen’, terwijl het eigenlijk `scheiden’ betekent. God schiep dus niet, maar scheidde. Hij scheidde het licht van het duister, Hij scheidde het land van de zee, de vissen van de vogels en de landdieren. God schiep niet de materie, ook niet het leven; Hij scheidde het slechts van elkaar.
Stel dat het waar is wat mevrouw van Wolde beweert, en het lijkt me verstandig dit onderzoek in elk geval serieus te nemen, wat is er dan zo schokkend aan?
Nou, het hele wereldbeeld van orthodoxe christenen, wat toch stevig verankerd is in het idee van een almachtige Schepper wankelt hierdoor.
Maar, is het redelijk, does it make sense? Ja, zeker wel. Naast de bijbel wordt in veel andere Mesopotamische literatuur ook melding gemaakt van een god die hemel en aarde scheidde. Bovendien, het past in het stramien van de Genesis ouverture: God scheidde inderdaad nogal het een en ander tijdens zijn scheppingswerk, tot aan het mannelijke en vrouwelijke toe. In elk geval werpt dit onderzoek een heel ander licht op het bijbelse scheppingsverhaal.
Er is een andere intrigerende passage in de bijbel, van de profeet Jesaja, waar gesproken wordt over God die het licht en het duister, de vrede en het kwaad heeft gemaakt. Je zou daaruit kunnen opmaken dat God zowel het goede als het kwade heeft gemaakt, maar volgens de opvatting van van Wolde hoeft dat dus niet. God is dan niet de auteur van het duister en van het kwaad, maar degene die het licht, het goede, ervan scheidt.
Ik kan me voorstellen dat dit schokkend is voor veel gelovigen, maar er zit ook een andere kant aan het verhaal: er wordt meer nadruk gelegd op Gods verlossende werk dan op zijn scheppende werk. En dat past wel weer in de lijn van de bijbel, want het is één groot Verhaal van verlossing. Ik ben geen wetenschapper en ben dan ook niet in staat deze beweringen op hun geldigheid te toetsen. Dat laat ik graag aan anderen over, die er iets zinnigs over kunnen zeggen. Laten we dit onderzoek in ieder geval niet meteen naar de prullenbak verwijzen, omdat het een bedreiging zou zijn voor het geloof. Misschien biedt het juist kansen.
Ik ben benieuwd of iemand hier iets zinnigs over kan zeggen.
UPDATE: lees hier een reactie van Rabbijn Evers en Koert van Bekkum. In dit artikel in het ND van vandaag een wat uitgebreidere reactie van van Bekkum, die de spijker goed op zijn kop slaat. Ronald (zwak geloven) heeft er ook een aardig stukje over geschreven, en Bindertjan’s blog moet je ook nog even lezen.
22 reacties
Helaas, het reactieformulier is op dit moment gesloten.
Hi Peter,
Ik las het vanmorgen ook: sterker nog: de trouw kopt er mee op de openingspagina… beetje overtrokken! Ik dank dat ze dat doen omdat het kennelijk “in” is om orthodoxe christenen te shockeren. Er is namelijk niets nieuws onder de (theologische) zon…
Bijbelvertalingen worden gemaakt op grond van lexicografische kennis. De betekenis van de woorden wordt vastgesteld uit haar betekenis in de rest van het geschrift of uit de “umwelt” in dit geval de sumerische en babylonische literatuur zoals bijv het gilgamesh epos. Het niet alleen zo dat er in de rest van genenis 1 behoorlijk gescheiden wordt, dat gebeurde ook in de babylonische verhalen van bijvoorbeeld Tiamat, de godin van de zee (en chaos) wiens lichaam door Mardouk wordt gescheiden in hemel en aarde (Babylonische epos Enuma Elisj) uit haar lichaam stromen de rivieren de eufraat en de tigris. Dit komt natuurlijk verdacht in de buurt van de bijbelse verhaal. De joodse schrijver van Genesis 1 heeft het materiaal van babylonische epos verwerkt in een alternatief verhaal waarin de God van Israel, het goede voort laat komen uit de choas van Tiamat.
Voor mij staat het als een paal boven water dat Genesis 1 in eerste instantie niet gaat over de oorsprong van de wereld, maar over de terugkeer uit de ballingschap. God schept opnieuw ruimte voor zijn volk Israel nadat de goden van de babyloniers zijn verslagen. Alle woorden en symbolen uit het scheppingsverhaal (of moet ik nu zeggen scheidingsverhaal?) slaan op het land Israel en God ruimte scheppende (scheidende…) werk. Bereshit bara elohim we ha-erets… vanaf of in het begin scheidde god het land… ha erets wordt bijna altijd gebruikt het land israel.
de chaos, tohoewavohoe, in vers twee slaat op de situatie van het land in ballingschap en komt later terug in Jesaja 45 “Dit zegt de HEER, die de hemel geschapen heeft hij is God!,die de aarde gemaakt en gevormd heeften die haar heeft gegrondvest – niet als chaos schiep hij de aarde,maar om te bewonen heeft hij haar gevormd.” De context is overduidelijk: terugkeer uit de babyloninsche ballingschap.
De kop van Van Wolde zal alleen wat losmaken bij mensen die een orthodoxe visie hebben op Genesis 1, als ware het het letterlijke eerste deel van de openbaring. Zij geloven immers niet in de babylonische oorsprong van de tekst. Tekstcritici moeten aan de andere kant twee vragen stellen:
1) wat wordt de nieuwe betekenis van het tekstmateriaal als het wordt gebruikt voor de god van Israel die de choas van de ballingschap overwint. wat voor hoop spreekt hier uit? wat is God aan het doen?
2) waarom staat het aan het begin van de Thora? de redactie van de thora is er toe gekomen om deze tekst als openingstekst aan te bieden… waarom? Wat is haar plaats in Genesis? Wat is haar plaats in hoofdstukk 1-11?
Deze twee vragen leiden tot het inzicht in Genesis 1. Voorbij aan de orthodxie… hoera! En voorbij aan de vrijzinnigheid… opnieuw hoera!!
Ik, tamelijk orthodox christen, vind het helemaal niet zo schokkend.
Ik ben er al lang geleden toe overgegaan om in de eerste hoofdstukken heel veel waardevols te ontdekken, en ben afgestapt van de gedachte dat we deze hoofdstukken voor ons moeten zien als een soort filmverslag van hoe het allemaal precies gebeurd is in de westerse, wetenschappelijke betekenis van het woord.
Één van de waardevolle dingen is voor mij dat God om te beginnen orde schept in de chaos. Ik schrijf nu het woord “schept” in de vorige zin, maar daar kan ook staan dat God scheiding brengt, om zo orde tot stand te brengen.
Ik zie ook wel degelijk iets in de opvatting dat de huidige tekst in het begin van Genesis veel babylonische invloeden heeft ondergaan. Dat vind ik eigenlijk niet relevant.
Dus hoe het nu zit met alle orthodoxe christenen. Ik denk dat niet alle mensen die zichzelf orthodox noemen mij daar bij zullen rekenen. Ik voel me wel het meest passen in die richting, voor zover wie dan ook maar precies in een richting past.
Het orthodoxe is voor mij vooral: ik geloof in Jezus Christus, gekruisigd, gestorven, begraven, op de derde dag opgestaan. Met als doel, kort door de bocht, om herstel te brengen in relaties, tussen God en mens, tussen mensen onderling, tussen mensen en de schepping. Met uitzicht op een nieuwe hemel en een nieuwe aarde waar we nu al aan mogen bouwen.
Dat is natuurlijk maar een korte samenvatting en over elke zin zou meer te zeggen zijn.
Ik wil met deze comment vooral zeggen: ook als je redelijk orthodox in Jezus Christus gelooft, hoef je niet geschokt te zijn door deze ontdekking over de vertaling van één Hebreeuws woord, al is dat dan een heel belangrijk woord.
Hoi Trijntje
misschien bedoel ik meer “fundamentalistisch” ipv “orthodox”, maar dar klinkt weer zo negatief voor mensen met een “massief openbaringsgeloof”. Bij mij draait het uiteindelijk ook om Jezus als Heer en verlosser.
De modern-theologische bijbelwetenschap helpt mij enorm om meer in Jezus te geloven hem proberen na te volgen. De twee vragen die ik stelde helpen mij ook genesis 1 op lijn te krijgen met de dood en vooral opstanding van Jezus. HEt gaat in wezen om hetzelfde keerpunt in de tijd (van de ballingschap tot de val van Jeruzalem in 70AD)
mzzl, Johan
voor mij is het ook niet schokkend en ik denk, met Johan, dat het allemaal vreselijk overtrokken gebracht wordt.
toch viel het mij op hoe krampachtig de scriba van de PKN, Arjan Pleisier reageerde in een interview op radio 1 vanmorgen. hij had de grootste moeite om over te brengen dat geloven niet staat of valt met één woordje en dat het scheppingsverhaal niet primair draait om het antwoord op de vraag hoe alles is ontstaan.
Waarom is het nu zo moeilijk voor hedendaagse orthodoxe christenen (om die term toch maar even te gebruiken) om duidelijk en onomwonden uit te leggen waar geloven werkelijk om draait en dat het gezift en gepluis van wetenschappers daar niet aan raakt?
De wetenschap heeft haar eigen terrein en moet serieus genomen worden. de metafysica, daar hebben ze echter niets te zoeken, laat dat alsjeblieft aan de godgeleerden over. wat weer niet wegneemt dat de laatsten hun kop niet in het zand moeten steken.
Ik dacht dat ik geloofde in een scheppende God, maar nu geloof ik kennelijk in een scheidende God. So what, ik geloof nog steeds in God, daar gaat het om!
Ik zou nog graag een stapje verder gaan: elke nieuwe vondst in de wetenschap is per definitie winst! Plaisier had dit dus toe moeten juichen! Wat geweldig dat we zoveel goede wetenschap hebben rondom de bijbel, ons bronboek.
natuurlijk is dat slechts een steen in het interpretatiebouwwerk. maar ik geloof dat wij vandaag niet zonder wetenschappelijk onderzoek meer kunnen. postmodern betekend voluit genieten van de zegeningen en balen van de vloeken van deze wetenschap. Ik zou het niet willen scheiden. Tekstanalyse is een andere tak van sport dan bijvoorbeeld fysica.
helemaal mee eens.
deel van het probleem is dat de `wereld’ of de media nog sterk vanuit een modern kader vragen stelt aan ons. dat moet in je reactie eerst getackled (of ontmaskerd) worden, waarna je duidelijk zou moeten uitleggen hoe je het ziet.
anders wordt alles wat je zegt in een verkeerd kader geplaatst en dan komt je goedbedoelde boodschap gewoon niet over.
Dus: eerst zeggen dat de vraag niet deugd, de vraag herformuleren en dan pas antwoord geven!
weinig aan jullie discussie toe te voegen geloof ik. Ben verbaasd over de opwinding. Ik snap ook niet wat er nu werkelijk nieuw is aan de zgn. vondst van Ter Wolde (ze heeft overigens ook een leuk boekje over Job geschreven). Wat Johan schrijft is als decennia gesneden koek in de OT-wetenschap. In het scheppingsverhaal uit Gen 1 gaat het m.i. veel meer om scheiding en ordening aanbrengen zodat er een leefbare wereld voor de mens ontstaat. Tegen de achtergrond van de ballingschap gelezen zou het idd goed kunnen zoals Johan schrijft. Uitspraken als dus de bijbel spreekt niet over God als schepper, lijken me ook niet terecht. Wil je weten wat de bijbel over schepping en Gods hand daarin zegt, moet je niet alleen bij Gen 1 te rade gaan maar ook bv bij de psalmen en teksten uit de profeten. het bijbels scheppingsgeloof beperkt zich niet tot gen 1, dat had ter Wolde ook moeten weten. Maar ik vraag me dan ook wel af hoe eerlijk trouw haar weergeeft. Trouw houdt er idd heel erg van om orthodox chr geloof een beetje belachelijk te maken. Alle artikelen die daar over gaan, zijn altijd een beetje met een cynisch ondertoontje geschreven. Daar wordt ik heel flauw van en wind ik me ook over op.
Ik had vandaag drie gedachten bij de bevindingen van mevrouw Van Wolde:
1) Waarom komt het (bij mij) over, alsof – wanneer er bericht wordt over de vondst van een nieuwe betekenis voor een oud woord – er opnieuw een kruisiging plaatsvindt?
2) Is een scheidende God menselijker en minder ‘verheven’ dan een scheppende God? Is Hij nu van schrijver gedegradeerd tot recensent?
3) Is er een wetenschappelijk bewijs mogelijk dat het/mijn geloof fundamenteel onderuit zou schoffelen en welk bewijs zou dat zijn?
Johan, ik zie dat je juicht bij de publicatie omdat het de orthodoxie onderuit haalt? Mijn deugd man, wat een uitgangspunt. Slimme basis voor je hermeneutiek. De hele kwestie heeft niks met orthodoxie te maken, en ook niet met het geloof in God als Schepper.
@ Ruub, Bindert
Herkenning bij je vragen. Ik heb ook het gevoel dat het Trouw om de sensatie gaat, niet om een constructief gesprek over genesis 1 en interpretatie.
Of een scheidende God minder verheven is… ik denk van niet, maar veel mensen hebben een diepere emotie bij het woord “scheppen”. Woorden werken soms als containers waar een hele lading geloofsvooronderstellingen in zitten. Bij Gen.1:1 hoort dan ook het scheppen uit het niets, God als eerste oorzaak en reden van bestaan. Als het ware de grond onder je voeten. Dit verraad een moderne kijk op de tekst: als deze tekst onderuit kan worden gehaald dan haal je het fundament weg onder het hele gebouw.
Je derde vraag: dat ligt er aan hoe je gelooft. Met welke ideeen over God en de bijbel ben je opgevoed? Als je je geloof ophangt aan de betekenis van enkele woorden dan zul je het nu wel moeilijk hebben, maar als je kijkt naar wat GOd aan het doen is in de geschiedenis van Israel, Jezus etc. dan is dit toch alleen een leuke ontdekking?
Wat kan weteneschap eigenlijk? Interpretaties. ont-dekking en bewijs leveren. Ik kijk nergens van op en geloof dat we continu interpreteren op alle levels. Daar voel ik me goed bij…
@ jos
haha… ik reageer net op jou op de ND pagina… moet je ff bekijken.
Natuurlijk staat dit in de Trouw op de voorpagina met maar 1 reden: orthodoxie bashen.
En nee, ik juich daar niet om, maar juich omdat ik geloof dat wetenschappelijk onderzoek (in dit geval taalvergelijking) noodzakelijk en welkom is. We bouwen onze lexicografische kennis en dus bijbelvertalingen op door dit soort ontdekkingen. Dat wil niet zeggen dat deze ontdekking de doorslag zal geven, maar is gewoon zeer welkom en moet mensen als Arjan Plaisier niet in een kramp doen schieten…
Het heeft ook niets met mijn geloof in God als schepper te maken. Ik geloof wat de bijbel gelooft
Ik denk dat jij meer gelooft als ik het ND mag geloven
als min of meer postmodern-orthodox vind ik dit een storm in een glas water… En de stelligheid van dat soort ‘nieuwe ontdekkingen’ die zogezegd alles van eeuwen christendom eventjes omverwerpen vind ik wel grappig eigenlijk…
Als het scheppingsverhaal zou begeinnen met God die hemel en aarde scheidt ipv schept, mij best… Mijn wereldbeeld gaat daar niet van omvergeworpen worden… En mijn geloof in God als Schepper hangt niet vast aan gen 1:1 ook niet…
Is het woord ‘bara’ het enige woord dat gebruikt wordt om God als Schepper te beschrijven in de bijbel? Als Job of de psalmen spreken over God als ‘maker’, kan dat dan op één of andere manier met dat scheiden in verband gebracht worden?
Bram
als groot voorvechter van het merk PKN, want tegenwoordig is de bedoeling dat ik dat overtuigder uitdraag (wat ik bij deze dus doe
), heb ik de reactie van ons opperhoofd Plaisier ook nog even geluisterd. Peter je vond dat hij krampachtig was. Ik vond dat eigenlijk wel meevallen. Vond de toon van de interviewrs eerder drammerig. Wat hadden ze nu verwacht dat Plaisier zou zeggen: we zijn helemaal van ons geloof gevallen en geloven niet meer in het scheppend handelen van God? Ik kreeg het gevoel dat ze dat graag wilden horen. Al met al heb ik na de hele discussie weer het gevoel zoals zo vaak: wanneer kunnen we nu eens opbouwend constructief met elkaar over geloof spreken in plaats van alleen maar in ons eigen gelijk bevestigd te willen worden.
@Bindertjan
Het klopt dat de toon erg drammerig was, dat heb ik ook benoemd. Toch vond ik het jammer dat Plaisier zo weinig overtuigend was, hij probeerde het wel, maar leek toch wel erg geintimideerd te zijn door de agressieve vragen.
Als we meer opbouwend positief over geloven willen spreken in het publieke debat zullen we heel goed moeten nadenken over wat we te vertellen hebben en dat duidelijk voor het voetlicht brengen; en we zullen veel duidelijker moeten aangeven wat er mis is met de manier van vragen. Volgens mij moet dat niet zo heel moeilijk zijn. Stuur alle kerkleiders eens naar een goede mediatraining en laat ze meteen ook eens in twee zinnen de kern van het geloof benoemen. Wedden dat dat nog niet zo gemakkelijk is voor de meesten…
Vandaag in Opbouw ( opinieblad voor de Nederlands Gereformeerde Kerken) een korte meditatie voor de Micha-zondag van 18 oktober. De meditatie is geschreven door Pieter Kleingeld.
Een paar zinnen eruit:
Scheppen is scheiden.
Maar als scheppen scheiden en inkleuren is, wat is dan zonde? Zonde is de chaos terugbrengen. Zonde is de vuilnishoop waar alles weer door elkaar ligt, maar nu rottend en stinkender dan eerst.
Als zonde de vuilnishoop is, wie is Jezus dan? Is Jezus dan niet een vuilnisraapstertje op Smokey Mountains, een van de grootste vuilnisbelten in Manilla?………………………………..Zij staat aan het begin van de herschepping.
[...] schepping maakt scheiding in materie. En beide bewerkstelligen ze iets, hetzelfde?. De blog bij PeTer Tuin laten zien hoe discussie op gang komt en tegelijkertijd niet. Laat mij maar blijven bij de [...]
Een leuke discussie hebben jullie over dit onderwerp. Ik had het nog niet opgemerkt toen ik mijn blogje erover schreef. Ik heb het wat minder in de sfeer van orthodox of niet getrokken, maar eerder dit gelezen met de gedachte waarin we als westerse christenen ons kunnen laten aanvullen. De gedachte van een scheidende God is – volgens Rabbijn Evers – ook de heersende opvatting van Joodse bijbelkenners. En zo zag ik wat verbanden die Joodse denkers hebben uitgewerkt in de psychologie. Naar mijn mening hebben ze daarmee de psychologie een grote dienst bewezen door een tegenwicht te geven aan een doorgeslagen autonomie.
Dat is een beetje ook mijn gevoel als ik sommige reacties lees. Het wordt een onnuttig theologisch welles nietes spelletje en sommige scheppen er behagen in vanuit hun zucht na deconstructie van de orthodoxie. Als theologie zich zo opsluit van andere disciplines dan is theologie voor mij weinig waard. Volgens mij zijn we meer geholpen om te verkennen hoe deze gedachte heeft doorgewerkt in onze westerse samenleving en wat voor een positieve les we hieruit kunnen trekken die het algemeen maatschappelijk belang dient. Of zoiets… Ik heb dit op mijn blog gedaan door een koppeling te maken met Martin Buber. Daar valt nog veel meer over te zeggen. En ik ben benieuwd wat jullie daarin kunnen bijdragen. vriendelijk groet, Ronald
Het moment dat je aan Gods Woord gaat twijfelen en het Woord van God niet meer ziet als absolute waarheid of het symbolisch gaat zien, ben je heel erg gevaarlijk bezig en ben je aan het dwalen. Kan daar dan maar 1 ding op zeggen BEKEER U. De tijd is zeer dichtbij en Jezus zei het ook al eerst zal de grote afval komen. Jammer dat sommige mensen toch menen om Gods Woord te verdraaien !
Hehehe
Ja dat klinkt inderdaad heel zinnig. het is op deze manier zelfs harmonieus in akkoord met de wetenschappelijke analyse van het ontstaan van structuur in de oersoep. Het komt dan neer op de benoeming van de eerste kwantumdeviaties als de hand van God.
Maar natuurlijk ontbreekt nu wel plotseling de verklaring van het bestaan zelf.
Ik denk dat het een fout is, die door veel gelovigen gemaakt wordt, om te denken dat het boek Genesis een verklaring voor het ontstaan van de wereld wil bieden. Volgens mij was die kwestie toen helemaal niet `im frage’; het is een moderne vraag.
In elk geval, als je naar de opbouw van het verhaal kijkt dan is het meer een lofzang, een allegorisch verhaal, dan dat het persé letterlijk geschiedenis zou moeten zijn. Dat kan wel, maar hoeft niet. Het verhaal wil daar volgens mij in ieder geval geen antwoord op geven, het verhaal gaat over hoe de schepping (en de mens) in relatie tot zijn Schepper staat.
(deze reactie is door de beheerder verwijderd omdat het in strijd is met de gedragscode van deze weblog)