Diagnostiek en Statistiek voor (On)gezonde Samenlevingen

mental disorders dsm psychische psychiatrische ziektebeelden diagnose categoriseren anti-psychiatrie

Ik lees op het moment het geweldige boek Identiteit van de Vlaamse psycho-analyticus Paul Verhaeghe, tevens de auteur van Liefde In Tijden Van Eenzaamheid en Het Einde Van De Psychotherapie. Enige tijd geleden las ik ook al het boek Borderline Times van de eveneens Vlaamse psychiater Dirk de Wachter. Beide auteurs kun je gemakkelijk beschuldigen van enige sympathie voor de anti-psychiatrie, een stroming die in de jaren `70 nog behoorlijk invloedrijk was maar vandaag de dag een beetje in het verdomhoekje is beland, vanwege het dominante geloof in biomedische verklaringsmodellen en de vermeende wetenschappelijkheid van bijvoorbeeld de DSM, de classificatie standaard voor psychiatrische diagnostiek.

categoriseren psychische stoornissen afwijkend norm symtoom gedrag dsm ivGelukkig komt er vandaag de dag weer steeds meer kritiek op deze modellen in het algemeen, en de DSM in het bijzonder. Het moet op zijn minst tot nadenken stemmen dat de DSM sinds zijn bestaan er voor gezorgd heeft dat zowel het aantal diagnoses als het aantal mensen met psychische stoornissen enorm is toegenomen. De tendens is ontegenzeggelijk dat psychische problemen vandaag de dag vrijwel uitsluitend nog gezien worden als een persoonlijke stoornis bij de patiënt, en er in de reguliere GGZ vrijwel geen aandacht is voor de sociale factoren die hierbij een rol spelen. Gelukkig is er de laatste jaren wel steeds meer aandacht gekomen voor het belang van het netwerk (systeem) van de patiënt, maar dat doet nog niets af aan het dominante discours: sociale factoren nemen nog nauwelijks een plek in bij het vaststellen van de diagnose zelf.

Het boek van Verhaeghe is met name ook zo interessant omdat hij een laag dieper zoekt; hij legt verbanden met de vorming van onze identiteit en het belang van het sociale discours (geheel van vaak onuitgesproken overtuigingen) daarbij. Het dominante discours van onze tijd kun je het neo-liberalisme noemen. In dit gedachtegoed wordt veel nadruk gelegd op persoonlijke ontwikkeling (zelfrealisatie) en dus maatschappelijk succes. Alles wordt afgemeten aan de mate van succes én uitgedrukt in economische eenheden. Het gaat voortduren over kostenbeheersing, efficiëntie e.d. en om die doelstellingen te kunnen bereiken worden er steeds nieuwe controlemechanismen in het leven geroepen. Aan de ene kant wordt de illusie geschapen dat ieder individu succes moet kunnen hebben (en dus betekent dat ook dat als je geen succes hebt dit alleen aan jezelf is te danken). Dit levert een enorme prestatiedruk op. Aan de andere kant wordt onze omgeving volstrekt dichtgeregeld en kapot gecontroleerd. Het streven naar autonomie wordt aan de ene kant enorm aangewakkerd en aan de andere kant meteen weer afgebroken. Dit levert een ondraaglijk gevoel van machteloosheid op.
Het is eigenlijk geen wonder dat in een dergelijke maatschappij Stress, Burnout, Depressie, Angst en Dwangneurose hun duizenden verslaan. En wat te denken van ADHD en Autisme, bijvoorbeeld? Vandaag de dag is de druk om te presteren (en daarmee ook de druk om succesvolle en goed presterende kinderen te hebben) zo onmenselijk hoog, dat het haast lijkt of ziekte en deffect nog de enige mogelijkheden zijn om hieraan niet te hoeven voldoen, zonder jezelf totaal een mislukkeling te moeten voelen.

categoriseren psychische stoornissen afwijkend norm symtoom gedragVerhaeghe legt in zijn boek ook de vinger op de zere plek bij de DSM: het boekje categoriseert afwijkingen. Mensen die dus afwijken van de maatschappelijk geaccepteerd en dominante norm worden als gek, gestoord of ziek getypeert en gecatogoriseerd in bepaalde groepen. Daarbij wordt heel vaak een cirkelredenering gevolgd om te verhullen dat het feitelijk puur symptoomgedrag is dat wordt gecategoriseerd. ADHD bijvoorbeeld bestaat uit twee belangrijke componenten symptoomgedrag: aandachtstekort en hyperactiviteit. Dit gaat dus over (symptoom)gedrag. Als je beiden hebt (of in het geval van de DSM is zelfs een van beiden als voldoende), dan heb je ADHD. Als je die diagnose eenmaal hebt dan kunnen we dus zeggen: uw kind heeft ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ofwel Aandachtstekort en Hyperactiviteitsstoornis) en omdat uw kind dat heeft kan hij zich niet concentreren en is hij hyperactief. Eigenlijk zeggen we dan dus helemaal niets, behalve: uw kind heeft ergens last van en daarom noemen we dat zo en omdat we dat zo noemen heeft hij ergens last van. Het gaat eigenlijk nog verder, de vraag of het kind er zelf last van heeft is nog niet eens relevant. Meer correct zou zijn: De omgeving van uw kind heeft last van zijn gedrag, en omdat de omgeving daar last van heeft, heeft uw kind een stoornis, en omdat uw kind een stoornis heeft gedraag hij zich op een manier waar de omgeving last van heeft.

identiteit paul verhaeghe boek psychotherapie kritisch anti-psychiatrie neoliberale maatschappijVerhaeghe en De Wachter leggen beiden nadruk op de sociale aspecten van stoornissen. De Wachter deed dit heel provocerend door de kenmerken van borderline eens naast onze maatschappij te leggen, en kwam tot het oordeel dat onze maatschappij Borderline heeft. Verhaeghe zegt eigenlijk hetzelfde: zijn het wel persé de afwijkende individuen die ziek zijn, of zijn het veel meer ziekmakende factoren in onze samenleving die ervoor zorgen dat sommigen (de meer gevoeligen?) niet meer kunnen functioneren volgens de normen van die samenleving?
Wilkinson en Pickett deden in Engeland baanbrekend onderzoek hiernaar, en kwamen met verbijsterende conclusies: er is een verband tussen neoliberaal beleid (en de daardoor toenemende inkomensongelijkheid) en een toename van lichamelijke klachten én psychische stoornissen. Er zijn meer onderzoeken gedaan die een verband aantonen.

Dit in acht nemende zou ik wel eens benieuwd zijn naar een heel ander soort categorisering, een soort DSM, maar dan niet voor individuen maar voor samenlevingen, culturen, landen, steden, bedrijven etc. Een Diagnostical and Statistical Manual of Dysfunctional Societies. Laten we onze omgeving eens gaan categoriseren: in welke culturen komt de meeste stress voor, welke steden zijn het meest beangstigend, welke bedrijven het meest ziekmakend? En laten we dan ook meteen maar een diagnostisch handboek voor Healthy Societies maken: in welke omgeving worden mensen het gelukkigst, waar komen de minste ziektes voor, welke groepen zijn het meest tolerant naar mensen die anders zijn? Ik ben heel benieuwd wat daaruit gaat komen, maar ik vermoed dat het de wereld wel eens flink op zijn kop zou kunnen zetten…

Omgaan met angst voor terreur – deel 6

terreur terrorisme angst anti-terreureenheid arrestatie reactie intimidatie

Nog even over leiderschap. We leven in een tijd van toenemende maatschappelijke spanningen en afnemende veiligheid. Het is niet verwonderlijk dat mensen zich zorgen maken over de toekomt en af en toe gewoon bang zijn. Juist in zulke tijden is leiderschap belangrijk. Leiders kunnen angst aanwakkeren of beteugelen.
Om even terug te komen op de afgelaste schoolreizen van de school van mijn dochter: het besluit van de directie om de schoolreizen niet door te laten gaan heeft de angst onder leerlingen en ouders onnodig aangewakkerd. Juist door dit besluit (en de manier waarop het gecommuniceerd werd) gaan mensen erover nadenken en wordt hun (sluimerende) angst aangewakkerd. De directeur beargumenteerde zijn besluit vanuit de gedachte van `risicodrager’ zijn: ik ben hier geen risicodrager (dan zou ik gewoon gegaan zijn), het zijn de kinderen van anderen die `risicodrager’ zijn, en daar wil ik niet verantwoordelijk voor zijn. Dat klinkt heel nobel natuurlijk, maar is de directeur ook aansprakelijk? Natuurlijk niet. Net zo min als hij aansprakelijk zou zijn wanneer de bus onderweg zou verongelukken of een van de leerlingen door een meteoriet zou worden getroffen (om maar eens wat dingen te noemen). De kans dat de bus op weg naar Berlijn zou verongelukken is overigens statistisch gezien vele malen groter dan de kans op een aanslag. En heeft u ooit gehoord dat een schoolreis werd afgelast omdat de schooldirectie niet verantwoordelijk wilde zijn voor de gevolgen van een eventueel ongeluk? U voelt al waar het scheef gaat.

Het voorbeeld van de schoolreis vormt een mooie illustratie van (gebrek aan) leiderschap en de kwalijke gevolgen daarvan. Maar dit gebeurd natuurlijk voortdurend en op alle niveaus. Enerzijds staan onze leiders (b.v. Rutte, Hollande) met spierballentaal stoer te doen (zij vallen onze samenleving aan, we vechten terug, we zullen hen vernietigen, etc), anderzijds worden er juist allerlei maatregelen genomen die onze vrijheid steeds verder aan banden leggen. Niemand lijkt er ook meer moeite mee te hebben wanneer de overheid met agressief machtsvertoon hele wijken op de kop zet, huizen binnenvalt en lukraak moslims arresteert in het kader van terreurbestrijding. Er was een tijd dat we ons daar nog druk over maakten, tegenwoordig lijkt het er allemaal bij te horen (ze zullen wel weten wie er `fout’ zijn). Ik kan u vertellen: ze weten inderdaad niet wie er `fout’ zijn, ze doen maar wat. Terreur valt niet effectief te bestrijden, daarom is het terreur en daarom vinden er ook nog steeds zo nu en dan aanslagen plaats. Het valt gewoon heel slecht te voorspellen. En als er dan na een aanslag ineens wel heel veel huizen binnengevallen worden en een heleboel mensen gearresteerd dan is dat voornamelijk om te intimideren, reken maar dat er heel wat onschuldigen tussen zitten. Vinden we dat inderdaad normaal?

toekomst visie leiderschapDit soort maatregelen lossen dus helemaal niets op, maar ze vergroten wel de gevoelens van onveiligheid bij burgers. Wat we nodig hebben zijn geen slappe leiders die geen risico meer durven nemen of paniekacties doen. Wat we nodig hebben zijn ook geen opschepperige stoere leiders die spierballentaal verkondigen en machtsvertoon ten toon spreiden.

Wat we nodig hebben zijn leiders die het hoofd koel kunnen houden, die gezag en rust uitstralen, zich niet laten intimideren, maar ook niet laten provoceren. Leiders die zich niet als een windvaantje laten leiden door de wispelturige publieke opinie, maar visie hebben. Die niet paniekerig reageren maar de tijd durven nemen om na te denken. Die durven optreden waar het nodig is, maar wel met zorgvuldigheid en zonder nog meer haat en agressie op te roepen bij groepen waar al veel zorgen over zijn. Leiders die tegelijk ook oog hebben voor de samenleving als geheel, en verbinding tussen groepen bevorderen in plaats van mensen uiteen te drijven. Leiders kortom, die de waarden waar wij voor staan beschermen en die waarden altijd voorop blijven zetten: vrijheid boven veiligheid, gelijkheid boven vergelding, liefde boven angst.

Omgaan met angst voor terreur – deel 5

terreur terrorisme angst liefde overwint bleri lleshi

Liefde als wapen tegen de angst

Bleri Lleshi, Albanees van geboorte, woont en werkt in Brussel, de stad waar nog maar kort geleden aanslagen plaatsvonden. Hij is politiek filosoof, mensenrechtenactivist en jongerenwerker. Lleshi heeft een duidelijke boodschap: liefde is het middel bij uitstek om de angst te overwinnen. En: liefde is een vorm van burgerlijk verzet.

Lees het hele artikel, Lleshi weet het zo mooi te verwoorden (en de daad bij het woord te voegen), ik had het zelf wel willen schrijven… Ik ga niet Lleshi napraten, daarvoor moet je het artikel maar lezen. Het is een behoorlijke long-read, maar laat je niet afschrikken, het is een van de beste artikelen die je in je leven zult kunnen lezen, dus geen zonde van je tijd.

Hieronder volgen mijn eigen reflecties

Een van de speerpunten in het betoog van Lleshi is dat je angst niet moet overschreeuwen. De angst is er, ze is reëel, en heeft een functie, maar we moeten haar wel overwinnen. Moedig zijn betekent niet dat je niet bang bent, moedig zijn betekent dat je bang bent maar toch lief hebt. Hij die bang is en toch lief heeft is dapper. En dat is precies het medicijn dat wij in onze samenleving nodig hebben.

Is het gek dat sommige homo’s, lesbiennes en transgenders bang zijn, dat ze twijfelen of ze wel naar de gaypride moeten gaan, vanwege de bedreigingen? Nee, dat is het niet. Misschien moet ik dit jaar maar eens voor het eerst in mijn leven naar Amsterdam afreizen, om hen te steunen. Misschien is het goed als zoveel mogelijk Nederlanders dit doen, ook als ze misschien toch wat moeite zouden hebben met homo’s, als ze moslim zijn, of ook bang. Laat het een uiting van liefde zijn.

Is het gek dat veel autochtone Nederlanders meer angst hebben gekregen voor moslims, voor vluchtelingen? Eigenlijk niet, toch? Het zijn wel (bijna) altijd moslims tegenwoordig die aanslagen plegen. Maar, misschien zou je dan juist eens naar een Iftar maaltijd moeten gaan, bijvoorbeeld, eten met je buren, ze leren kennen, met ze praten. Onbekend maakt onbemind, immers, en misschien ga je wel anders naar elkaar kijken, ga je op een bepaalde manier van elkaar houden. Laat het een uiting van liefde zijn.

Is het gek dat veel moslims in Nederland banger worden, omdat ze het gevoel hebben dat ze worden aangekeken op die kleine groep die zich tot hun geloof rekent en in naam daarvan afschuwelijk geweld verspreid over de wereld? Dat is best begrijpelijk toch? Wat zou het mooi zijn als velen van hen zich uitspreken, niet zozeer tegen het extremisme (daar zijn zij niet verantwoordelijk voor), maar voor de Nederlandse samenleving. Zeg maar waar je dankbaar voor bent en wat je kunt waarderen aan onze vrije democratische samenleving. Laat zien dat je je ook een Nederlander voelt en verstop je niet achter je afkomst. Laat het een uiting van liefde zijn.

Lesbos

Dit was ook de reden waarom mijn vrouw en ik naar Lesbos zijn gegaan, om te helpen. Natuurlijk was het geen oplossing voor het vluchtelingenprobleem, en het loste ook de oorlog in Syrië niet op. Het kan zelfs zo zijn dat ik met al mijn goede bedoelingen een potentiële terrorist aan land heb geholpen, wie zal het zeggen? Maar het belangrijkste voor ons was om mensen die verschrikkelijke dingen hebben meegemaakt, door iedereen worden uitgespuugd en vrijwel nergens welkom zijn, te ontmoeten van mens tot mens, hen welkom te heten, hen de kans te geven om dankbaarheid te uiten naar ons. Want we zijn gelijk, het enige verschil tussen hen en mij is dat ik een huis heb en mijn land niet in brand staat. Het was een uiting van liefde. Liefde geven en liefde ontvangen.

In de liefde is geen angst

terreur terrorisme angst liefde overwint bleri lleshi

Want het ergste wat kan gebeuren is niet dat we bang worden, angst hoort (zo nu en dan) bij het leven. Het ergste is als we onverschillig worden, als we het hoofd afwenden van elkaar, als we ons opsluiten in ons eigen wereldje, als we een hart van steen krijgen. We hebben elkaar nodig, zonder de ander kunnen we zelf geen mens meer zijn. Kijk maar naar die lui van IS: zij haten de ander zo dat ze al hun menselijkheid verliezen.

Cynisme is geen optie. Haat is geen optie. Dapperheid is onze reactie. En dapper zijn betekent lief hebben. En, zoals Lleshi zo mooi zegt: in de liefde is geen angst.

Omgaan met angst voor terreur – deel 4

terreur terrorisme dreiging anti eenheid politie leger bewaking

In tijden van dreiging en angst is leiderschap heel belangrijk. Een overheid die besluiteloos is, zijn zaakjes niet op orde heeft of gaat bezuinigen op het veiligheidsapparaat geeft geen blijk van goed leiderschap. Aan de andere kant is al dat duidelijk zichtbare veiligheidspersoneel in de publieke ruimte bij een dreiging, wat we tegenwoordig haast normaal gaan vinden, ook geen goede zaak. Het vergroot het gevoel van onveiligheid bij burgers. Vroeger was men zeer terughoudend hiermee, maar dat is de laatste tijd duidelijk veranderd.

De Nieuwe Protocollen

veiligheid protocol politie bewaking station aanslagen dreiging terrorismeLaatst was er op Rotterdam Centraal een verdacht persoon gesignaleerd. Het nieuwe protocol is blijkbaar dat het hele station dan ontruimt moet worden, want bij het inchecken, op mobieltjes, door de intercom in de treinen, overal kwam dezelfde boodschap: VANWEGE EEN ONVEILIGE SITUATIE, VERLAAT ZO SNEL MOGELIJK DIT STATION. Een vriendin maakte het mee. Uiteindelijk bleek er weinig aan de hand te zijn, er was een wat verwarde man die iets had geroepen, maar het was zeker geen terrorist. Ik wil niet naïef zijn, en als er echt iets aan de hand was geweest dan had dit protocol wellicht ettelijke levens kunnen redden. Het is dus heel begrijpelijk dat dit gebeurd. Maar, denkt iemand ook na over de andere kant van deze medaille? Als we in elke mogelijk verdachte situatie meteen zo’n zwaar protocol inzetten, dan vergroten we daarmee de angst. Iedere keer dat het protocol in werking gaat schrikken mensen, en worden bang. Maar even later blijkt er dan niets aan de hand te zijn en is het allemaal voor niets geweest. Een hele grote groep mensen voor niets blootgesteld aan angst. En, denk nog eens wat verder, stel dat dit nog verder toeneemt en een gemiddelde reiziger dit iedere week wel een keer meemaakt, hoe effectief is het dan nog? Dan bestaat het gevaar weer dat je gaat denken: oh, er zal wel weer niets aan de hand zijn, en reageer je niet meer op zo’n bericht. Dan is zo’n protocol net zo effectief als de gemiddelde brandoefening, waarbij werknemers gewoon door blijven werken tot er iemand met een BHV-hesje verschijnt, omdat het `wel weer een oefening zal zijn’.
Wat is er gebeurd met onze samenleving dat we ons zo laten gijzelen door angst? Begrijp me goed, er is natuurlijk wel iets aan de hand, de kans op een aanslag in een westerse grote stad is de afgelopen jaren inderdaad toegenomen, en dat is geen prettig idee. Maar het is nog steeds een verwaarloosbaar kleine kans, waarom onze hele samenleving inrichten rondom die angst? Wat helpt dat nu eigenlijk?

Keulen

Tussendoor moet ik nog even terugdenken aan de aanrandingen in Keulen. Hier zien we duidelijk hoe de media een dubieuze rol spelen in het verspreiden en aanwakkeren van angst. In een of ander persberichtje was gesuggereerd dat er mogelijk vluchtelingen betrokken waren bij de aanrandingen. Dit werd door alle kranten overgenomen en er ontstond een soort massale paniek: zie je wel, die vluchtelingen zijn niet te vertrouwen; zie je wel, er zitten allemaal sujetten met kwade bedoelingen tussen. Later bleek dat er niet een vluchteling bij betrokken is geweest. Wat natuurlijk niet betekent dat het niet verschrikkelijk is en dat dergelijke excessen niet keihard aangepakt moeten worden. Neemt niet weg dat al die angst richting vluchtelingen onterecht was. Maar het zaadje van angst is geplant en sijpelt tot op de dag van vandaag nog door in de hoofden van velen.

Het handboekje van Karskens

arnold karskens help er staat een terrorist in mijn keuken handboek hulp tips boekjeGister in de uitzending van Hollandse Zaken was Arnold Karskens te gast, met zijn boekje Help Er Staat Een Terrorist In Mijn Keuken. Middels dit overlevingshandboekje (ik weet nog steeds niet zeker of het nu een grote grap is of dat de man het toch serieus bedoeld) wil hij ons leren hoe we kunnen handelen als er een terrorist tegenover ons staat. Leuk hoor, maar ik denk niet dat het veel helpt. Die kogel is dodelijk, zei de man zelf, en hij heeft gelijk: daar valt dus weinig tegen in te brengen. Moeten wij dan ons hele leven hierdoor laten beheersen, en zelfs gaan nadenken waar we op het perron gaan staan wachten op onze trein, of op welke plek je op het strand het best je handdoekje neerlegt? Dan heb je toch geen leven meer? Karskens zegt dat je het beste maar kunt gaan liggen als een terrorist wil gaan schieten. Ik zeg, als je zo in het leven wilt staan dan kun je beter meteen in je kist gaan liggen, want wat heb je dan eigenlijk nog voor leven?

Af en toe bang zijn is niet erg, maar vergeet tussendoor niet te leven.

Omgaan met angst voor terreur- uitzending Hollandse Zaken

hollandse zaken uitzending angst voor terreur peter tuin laura karskens grimbergen max hugo de groot schoolreis

Gisteravond mocht ik meepraten bij Omroep Max in de uitzending van Hollandse Zaken over het thema `hoe gaat Nederland om met de angst voor terreur?’. Het was een boeiend gesprek, waar diverse kanten van het verhaal werden belicht. Ik heb wat zinnige dingen kunnen zeggen, al moet het natuurlijk kort en heb je niet zoveel tijd om uit te wijden als op een weblog bijvoorbeeld. Daarom zal ik binnenkort nog wel wat dieper op een aantal aspecten ingaan. Ondertussen kun je de uitzending, als je hem nog niet gezien hebt, hier terugkijken.

  • zoeken op RELIREL:

  • Categorieën

  • RELIREL archief

  • Recente reacties

    peTer op Omgaan met de angst voor terre…
    J.peetoom op Omgaan met de angst voor terre…
    Omgaan met angst voo… op omgaan met angst voor terreur…
    omgaan met angst voo… op De terroristen hebben al …
    Ferdi Schrooten op De terroristen hebben al …
    peTer op Het zegeltje van Willem
Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.